Sofokles (ok. 497/496 – 406/405 p.n.e.) był jednym z najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, którego ponad 90-letnie życie przypadło na burzliwy okres historii Aten. Syn zamożnego właściciela fabryki zbrojeń, zapewnił sobie staranne wykształcenie i wysoką pozycję społeczną, stając się jednym z trzech filarów greckiej tragedii obok Eschylosa i Eurypidesa. Jego kariera dramatyczna, trwająca blisko 50 lat, zaowocowała imponującą liczbą ponad 120 sztuk, z których do dziś przetrwało siedem. Jego nieśmiertelne dzieła, takie jak „Król Edyp” czy „Antygona”, nadal kształtują zachodnią myśl literacką i filozoficzną.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Ok. 90-92 lata
- Żona/Mąż: Brak danych w artykule
- Dzieci: Syn Jofon, wnuk Sofokles
- Zawód: Tragik, dramaturg
- Główne osiągnięcie: Wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, liczne zwycięstwa w konkursach dramatycznych, stworzenie ponadczasowych tragedii.
Życie i pochodzenie Sofoklesa
Sofokles przyszedł na świat około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus, podateńskiej gminie (deme), która później posłużyła jako sceneria dla jednej z jego najsłynniejszych sztuk. Jego długie życie, szacowane na około 90–92 lata, dobiegło końca zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Okres ten obfitował w przełomowe wydarzenia dla Hellady, od zwycięstw nad Persami po wyczerpującą wojnę peloponeską.
Pochodzący z zamożnej rodziny, której ojciec, Sofillos, prowadził manufakturę zbrojeń, Sofokles mógł liczyć na solidne wykształcenie i ugruntowaną pozycję w społeczeństwie ateńskim. Jako jeden z czołowych przedstawicieli greckiej tragedii, obok Eschylosa i Eurypidesa, jego dorobek artystyczny jest nieoceniony.
Życie prywatne i rodzinne Sofoklesa
Pod koniec swojego długiego życia, Sofokles musiał stawić czoła zarzutom swoich synów o rzekomą niezdolność do zarządzania majątkiem. W odpowiedzi na te oskarżenia, dramaturg miał odczytać fragment swojej jeszcze nieukończonej sztuki „Edyp w Kolonos”, demonstrując tym samym swoją bystrość umysłu i jasność myślenia, co rozwiało wszelkie wątpliwości co do jego poczytalności.
Sofokles doczekał się syna o imieniu Jofon, a także wnuka, który również nosił imię Sofokles. Obaj podążyli śladami swojego przodka, zostając dramaturgami i kontynuując rodzinną tradycję literacką.
Według Atenajosa, autora dzieła „Uczta mędrców”, Sofokles cieszył się zainteresowaniem młodymi chłopcami, co potwierdzają zachowane anegdoty. Jedna z nich opowiada o jego zalotach do usługującego chłopca podczas sympozjum, inna zaś o incydencie, w którym stracił swój płaszcz na rzecz młodzieńca poza murami miasta.
Mimo zaciętej rywalizacji z Eurypidesem, obaj twórcy nie stroniły od wzajemnych docinków. Gdy Eurypides miał zadrwić z Sofoklesa po wspomnianym incydencie z kradzieżą płaszcza, ten odpowiedział mu złośliwą elegią, w której oskarżył go o brak sprytu. Te relacje, choć nacechowane konkurencją, ukazują dynamiczną interakcję między kluczowymi postaciami ateńskiego życia kulturalnego.
Kariera i osiągnięcia dramatyczne
Spektakularny debiut Sofoklesa miał miejsce w 468 roku p.n.e. na deskach Wielkich Dionizji, gdzie odniósł swój pierwszy znaczący triumf artystyczny, pokonując ówczesnego mistrza tragedii, Eschylosa. Jak relacjonuje Plutarch, okoliczności tego zwycięstwa były niezwykłe, gdyż w roli sędziów wystąpili dowódcy wojskowi, zwani strategami.
Przez blisko pół wieku Sofokles cieszył się niemal nieprzerwaną dominacją w ateńskich konkursach dramatycznych. Uczestnicząc w około 30 festiwalach, w tym Dionizjach i Lenajach, zdobył imponujące 24 zwycięstwa, nigdy nie spadając poniżej drugiego miejsca.
Jego płodność literacka była zdumiewająca – stworzył ponad 120 sztuk. Niestety, do naszych czasów w pełnej formie przetrwało zaledwie siedem jego arcydzieł:
- „Ajas”
- „Antygona”
- „Trachinki”
- „Król Edyp”
- „Elektra”
- „Filoktet”
- „Edyp w Kolonos”
Sofoklesowi przypisuje się fundamentalne innowacje w strukturze dramatu. **Wprowadził on na scenę trzeciego aktora, co stanowiło rewolucję w teatrze, ograniczając rolę chóru i otwierając nowe możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami, pogłębiając tym samym psychologiczną warstwę przedstawienia.**
Wkład Sofoklesa w rozwój teatru zaznaczył się również w dziedzinie scenografii. Według Arystotelesa, to właśnie on zapoczątkował „skenografię”, czyli malowanie dekoracji i tła scenicznego. Choć inne źródła, jak Witruwiusz, przypisują ten wynalazek Agatarchosowi z Samos, wpływ Sofoklesa na wizualną stronę teatru jest niepodważalny.
Działalność publiczna i polityczna
Kariera Sofoklesa wykraczała daleko poza ramy sceny teatralnej. W 480 roku p.n.e., jako młody człowiek, został wybrany do poprowadzenia peanu – chóralnej pieśni ku czci bogów – celebrującej zwycięstwo Greków nad Persami pod Salaminą. Było to znaczące wyróżnienie, świadczące o jego wczesnym zaangażowaniu w życie publiczne i społeczne Aten.
W latach 443/442 p.n.e. Sofokles piastował urząd jednego z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny, współuczestnicząc w zarządzaniu finansami miasta w okresie politycznej dominacji Peryklesa. Jego zaangażowanie w administrację świadczy o rosnącej pozycji i zaufaniu, jakim darzyli go współobywatele.
W 441 roku p.n.e. został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategów) i służył u boku Peryklesa podczas ateńskiej kampanii przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał właśnie dzięki sukcesowi swojej sztuki „Antygona”.
W trudnych czasach wojny peloponeskiej, w 411 roku p.n.e., po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej, Sofokles został powołany do rady komisarzy (probouloi). Ich zadaniem było opanowanie kryzysu i przywrócenie stabilności w Atenach. **Ta rola podkreśla, jak dalece jego zasługi i autorytet wykraczały poza dziedzinę sztuki.**
Sofokles był aktywny politycznie i pełnił liczne stanowiska w służbie publicznej w administracji ateńskiej, w tym był jednym ze skarbników związku delijskiego.
Religia i działalność społeczna
Sofokles odegrał znaczącą rolę w religijnym życiu Aten. W 420 roku p.n.e. gościł w swoim domu wizerunek boga Asklepiosa, w okresie, gdy kult tego boga dopiero zaczynał być wprowadzany do Aten i nie posiadał jeszcze własnej świątyni. Akt ten świadczy o jego wysokim statusie religijnym i szacunku, jakim cieszył się wśród Ateńczyków.
Za swoje zasługi religijne, a w szczególności za przyjęcie boga pod swój dach, Ateńczycy po jego śmierci nadali mu pośmiertny przydomek „Dexion”, co oznacza „Odbiorca” lub „Przyjmujący”. **Czczono go jako herosa, co jest wyrazem głębokiego uznania dla jego postaci i jego wkładu w życie miasta.**
Najważniejsze dzieła Sofoklesa
Sofokles jest autorem wielu arcydzieł tragedii greckiej, a cykl tebański stanowi jeden z jego najważniejszych wkładów w literaturę światową. „Król Edyp” jest dziełem, które Arystoteles w swojej „Poetyce” uznał za najwyższe osiągnięcie gatunku tragedii i doskonały przykład konstrukcji dramatycznej. **Sztuka ta analizuje losy człowieka, którego życie jest naznaczone fatum i nieuniknionym przeznaczeniem, stając się ponadczasową refleksją nad ludzką kondycją.**
„Antygona” to kolejna monumentalna tragedia, która skupia się na losach córki Edypa. Sztuka ta porusza głęboki konflikt racji – między prawem państwowym, reprezentowanym przez Kreona, który zakazuje grzebania zdrajcy, a prawem boskim i miłością do brata, którą kieruje się Antygona. Konfrontacja ta prowadzi do tragicznego finału i samobójczej śmierci bohaterki, podkreślając wagę moralnych wyborów.
„Edyp w Kolonos” stanowi ostatnią sztukę Sofoklesa. Została ona wystawiona już po jego śmierci, w 401 roku p.n.e., przez jego wnuka. Sztuka ta opisuje przybycie wygnanego i oślepionego Edypa do Kolonos, miejsca jego narodzin, i jego ostateczne dojście do spokoju i śmierci. Dzieło to zamyka cykl tebański, oferując refleksję nad przebaczeniem i odkupieniem.
Sofokles napisał w ciągu swojego życia ponad 120 tragedii i dramatów satyrowych, jednak do czasów współczesnych w pełnej formie zachowało się jedynie 7 jego dzieł.
Ciekawostki i legendy o śmierci Sofoklesa
Śmierć Sofoklesa obrosła wieloma apokryficznymi opowieściami, które świadczą o jego legendarnym statusie. Jedna z wersji głosi, że dramaturg zmarł z wysiłku, próbując wyrecytować bardzo długie zdanie z „Antygony” bez robienia przerwy na oddech. Inna historia sugeruje, że niefortunnie zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria. Trzecia popularna anegdota twierdzi, że przyczyną jego śmierci była nadmierna radość po ogłoszeniu jego ostatniego zwycięstwa w konkursie dramatycznym podczas Wielkich Dionizji.
Niezależnie od legend, kilka miesięcy po jego śmierci, komik w sztuce „Muzy” napisał o nim, że był człowiekiem szczęśliwym, utalentowanym, twórcą wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznając nieszczęścia. Ta pośmiertna eulogia, choć może być nieco idealizowana, odzwierciedla powszechne uznanie dla jego życia i twórczości.
Sofokles pozostaje niezrównanym mistrzem tragedii, którego innowacje w sztuce dramatycznej i bogate życie publiczne do dziś inspirują i skłaniają do refleksji nad ludzką kondycją, a jego dzieła stanowią trwały fundament zachodniej literatury i kultury.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Z czego zasłynął Sofokles?
Sofokles zasłynął przede wszystkim jako jeden z najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, autor ponad stu dwudziestu sztuk teatralnych, z których zachowało się jedynie siedem. Jego dzieła, takie jak „Król Edyp” czy „Antygona”, wywarły ogromny wpływ na rozwój teatru i dramaturgii.
Kim byli Sofokles?
Sofokles był ateńskim dramatopisarzem, żyjącym w V wieku p.n.e., uważanym za jednego z trzech wielkich tragików greckich obok Ajschylosa i Eurypidesa. Był również postacią publiczną, pełniącą ważne funkcje polityczne i religijne w Atenach.
Co powiedział Sofokles?
Sofokles nie pozostawił po sobie bezpośrednich cytatów w formie filozoficznych traktatów czy kazań. Jego myśli i poglądy na temat ludzkiego losu, moralności, sprawiedliwości i relacji między bogami a ludźmi można odnaleźć przede wszystkim w jego zachowanych dramatach.
Co wprowadził Sofokles?
Sofokles wprowadził do teatru greckiego trzeciego aktora, co pozwoliło na bardziej złożone interakcje między postaciami i pogłębienie dramaturgii. Zwiększył również liczbę członków chóru z dwunastu do piętnastu, wzbogacając tym samym warstwę muzyczną i liryczną przedstawień.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles
